Majoor Wilson peilt de diepte van een waterloop in de Peel.

De Peel onder vuur; aflevering 1

vrijdag 11 januari 2019 - 14:17|Hans van de Laarschot

De Tweede Wereldoorlog woedde in de periode 1940-1944 ook in de Peel. Nu, 75 jaar later, staan we stil bij onze bevrijding. Een jaar lang blikken we in deze rubriek terug op de gebeurtenissen van toen. Van algemene verhalen tot persoonlijke anekdotes, die zich afspeelden in Asten, Someren, Deurne en omgeving. Vandaag aflevering 1: Het Peelmoeras, een natuurlijke bondgenoot in de verdediging. 

Al voor de Eerste Wereldoorlog ontdekte de Nederlandse legerleiding, dat het Peelmoeras een belangrijk onderdeel kon zijn in de landsverdediging. Regelmatig kwam een groep officieren naar de Peel om de actuele situatie te beoordelen. Vervening en ontginning waren namelijk een dagelijks gebeuren, maar verzwakten de natuurlijke verdedigingskracht van het Peelmoeras. Gelukkig hoefde tijdens de Eerste Wereldoorlog niet gestreden te worden in de Peel. In de jaren dertig van de vorige eeuw voelde ons land een steeds sterkere dreiging vanuit Duitsland, zodat ook bekeken werd hoe de Peelverdediging een handje geholpen kon worden. Steeds vaker kwamen officieren naar de Peel om te onderzoeken wat allemaal nodig was voor de beste Peellinie. Een grote rol was daarin weggelegd voor J.J.C.P. Wilson, die na de Tweede Wereldoorlog de rang van generaal bereikte.

Tekst gaat verder onder de afbeelding


De commissie Wilson bij Hotel Van Tilburg in Helmond voor vertrek naar de Peel (rechts J.J.C.P. Wilson).

Stoppen met Peelontginningen
Met een almaar voortgaande afgraving van het Peelmoeras, gevolgd door ontginningen, boerderijen en wegen, is het voor het leger moeilijk actuele verdedigingsplannen te maken. Het ziet de natuurlijke bondgenoot steeds zwakker worden. De ontginningsactiviteiten hebben vanwege de crisis een stimulans gekregen door de massale inzet van werklozen. De legerleiding adviseert de minister van Defensie stappen te zetten om de ontginningen in de Peel te stoppen. Dat kan onder meer met de aanwijzing van de Peel tot natuurreservaat. De defensieminister schakelt ambtgenoten in. De dag na Nieuwjaar 1935 laat de minister van Financiën weten hoe hij hierover denkt. Allereerst stelt hij voor om de burgemeesters in het Peelgebied mee te delen, dat het Rijk geen hoge subsidies meer zal geven voor ontginning van de Peel in werkverschaffing. Vervolgens moet tot onteigening worden overgegaan als een gemeente of een particulier toch nog ontgint. Ook zal dan geen subsidie voor een natuurreservaat richting gemeente gaan. Midden 1935 krijgt de minister van Sociale Zaken het verzoek van zijn defensie-ambtgenoot geen subsidies meer te verstrekken voor Peelontginningen. De leiding van de Koninklijke Marechaussee moet de brigadecommandanten in Asten en Griendtsveen opdragen “waakzaam te willen zijn en van elke verandering in deze terreinen … onverwijld rapport uit te brengen”.

De Peelgemeenten ontvangen een brief met het uitdrukkelijke verzoek te stoppen met ontginnen. Op kaartjes is aangegeven welke Peelterreinen Defensie bedoelt. Dit valt vanzelfsprekend niet goed bij de gemeentebesturen. Het college van Deurne hanteert in zijn antwoord de strooppot om zodoende het landsbelang te dienen én door te kunnen gaan met de verveningen en ontginningen. Als het leger het idee van Deurne volgt “voorkomt men het ongenoegen van de landelijke bevolking in deze nijvere streek, daar toch de luiden bezwaarlijk zullen kunnen inzien, waarom een schoon pionierwerk … huns inziens onnoodig wordt stop gezet, terwijl dat werk oordeelkundig opgezet en uitgevoerd alternatief beide belangen, zowel die van defensie als die van de voedselvoorziening zal kunnen dienen”. Deurne bepleit de voortgang en uitbreiding van de verveningen in het belang van Defensie. Het leger mag zijn wensen voor een goed slotenstelsel kenbaar maken. Die sloten maken met de wijken en de kanalen de Peel voor troepen nóg onbegaanbaarder. Het water kan naar plekken gevoerd worden waar de legerleiding het hebben wil, zelfs buiten het veengebied. En inundaties wilde het leger.

Het Astense college stelt zich eenzijdiger op. Fijntjes wijzen de bestuurders er op dat niet alle gewenste gebieden “in ongerepten toestand” bewaard kunnen worden. Een gedeelte van de door Defensie bedoelde terreinen is al ontgonnen. Daarnaast ontginnen 100 arbeiders in werkverschaffing  zo’n 50 hectare Peel, waaraan al meer dan 30.000 gulden loon is uitgegeven. Houdt de werkloosheid aan, dan zullen nieuwe terreinen nodig zijn. Die langs de weg Asten-Meijel komen dan als eerste voor ontginning in werkverschaffing in aanmerking. Burgemeester en Wethouders verwachten daarom dat “de voorgestelde maatregelen niet voor de gemeente Asten toepasselijk zullen worden verklaard”. Met name in de Slag om de Peel in de natte herfst van 1944 liet het Peelmoeras langs de weg Asten-Meijel zijn verraderlijke kanten merken.

Tekst gaat verder onder de afbeelding


Het gearceerde Peelgebied aan de weg Asten-Meijel dat in 1935 in werkverschaffing wordt ontgonnen. Het kleine, gearceerde terrein aan de grens met Meijel is het aan te leggen woonwagenkamp.

Bruggen vernielen
Het Peelmoeras van de jaren dertig van de 20ste eeuw was niet meer het moeras van de ‘oude Peel’. In de Deurnse Peel en de Astense Peel groeven grote en kleine ondernemingen het veen weg. Voor een goede ontwatering en het vervoer van de turven doorsneden kanalen, wijken en sloten het moeras. De kanalen en wijken waren net zo sterk als het moeras om vechtwagens tegen te houden, maar de vele bruggen over de vaarten en wijken vormden de zwakke punten. Opruimen, voordat de vijand uit het oosten de Peel bereikte, was geboden.

Hoe dat moest gebeuren, onderzocht een groepje officieren in september 1935. Met de auto en op de fiets zochten ze naar de bruggen in Deurne, Griendtsveen en Helenaveen en ook verder zuidwaarts tot in Weert. Ze waren bewapend met fototoestel, tekenpotlood en schetsblok. Op 18 september startten ze op de grens Deurne-Venray waar een duiker de Peelloop onder de doorgaande weg leidde. Ze beschreven de duiker nauwkeurig, maakten er een foto van, maar gaven niet aan hoe de duiker vernield moest worden. Dat lieten ze over aan de plannen voor de verdediging van die weg. Dat gold ook voor de volgende te bekijken waterovergang: de brug over de Bakelse Aa in Deurne, even ten noorden van het kasteel. Verder ging het met de vele bruggen in Griendtsveen en bij De Halte in Deurne. Aan De Halte lag bij de turfstrooiselfabriek van Deurne een witte ophaalbrug met spoorrails. Het Bureau Brugvernieling van de genie had vooraf laten weten, dat deze brug bewaakt zal worden, “zoo noodig opgehaald en voor neerlaten onbruikbaar gemaakt”.

De verkenners vonden het nodig om ook de tientallen drijvende vonders over het ‘Deurnesche kanaal’ en wijken te beoordelen, alsof die door een vijandelijke troepenmacht gebruikt zouden worden. Voor het vernielen van mogelijk aanwezige vlotbruggen moest 30 kilo springstof beschikbaar zijn. Twee sergeanten en vier soldaten zouden met tien burgers tien uur werk  hebben aan vernieling en afvoer. Ja, het leger zette ook burgers in. Op de bij het bruggenonderzoek gemaakte kaarten staat de inzet van honderden Deurnese burgers met de benodigde karren en auto’s. Voor het opblazen van de houten ophaalbrug over de Helenavaart in de weg Helenaveen-Beringe was 25 kilo springstof nodig. Voor het opruimen van die brug en vier andere in Helenaveen moesten 35 burgers met  vijf karren helpen. Inzet van burgers bij de brugvernieling was gelukkig niet aan de orde, want de vijand trok vliegensvlug door de Peel, zodat bruggen niet tijdig van tevoren konden worden opgeblazen.

Tekst gaat verder onder de afbeeldingen


De brug bij de turfstrooiselfabriek van Deurne.

Een verkenner poseert parmantig op een vonder over het Kanaal van Deurne.


De ophaalbrug in de weg Helenaveen-Beringe.

Een verkenning van de riviertjes
In april 1937 verkende majoor Wilson met twee officieren in de noordelijke Peel de mogelijkheden en de onmogelijkheden van de daar stromende riviertjes voor het tegenhouden van de steeds meer door legers gebruikte vechtwagens. Bij eerdere ‘oefeningsreizen’ was opgevallen dat de ontginningen in de noordelijke Peel sterk vorderden; onbegaanbare, drassige terreinen waren verdwenen, bewoning en goede wegen toegenomen. Een opmars uit oostelijke richting had hier kans voor een makkelijke doorbraak.

Eén van de riviertjes is de Raam, die enige tijd later mede haar naam gaf aan de verdedigingslinie Peel-Raamstelling. De verkenners rapporteerden over de situatie bij de Raam: de verdediging kan goed stellingnemen in de hoger gelegen westelijke rand bij “de Raam, waar hij over een uitmuntend schootsveld beschikt, terwijl de Raam een zeer goede hindernis tegen vecht- en pantserwagens vormt.” Bruggen over het riviertje moeten voor vernieling worden voorbereid, zodat het water nog een sterkere verdediging zal bieden. Gelet moet worden op te lage waterstanden, waardoor het watertje geen hindernis meer vormt voor vechtwagens. Tijdige afsluiting bij Grave is dan vereist voor een hoger waterpeil. Andere extra verdedigingsmaatregelen, buiten de bruggenvernielingen en het opzetten van het waterpeil, zijn aspergestellingen en het leggen van 4.000 trapmijnen. Van de twee jaar later gebouwde Peel-Raamstelling met onder meer kazematten, loopgraven en onderwaterzettingen is nog geen sprake.

Zie www.oorlog-depeel.nl voor meer informatie over de Peel-verdediging.

Tags

Gerelateerde nieuwsberichten

Eerste schaatsers op Buntven DEURNE - De eerste schaatsers hebben vanochtend hun eerste rondjes alweer geschaatst op het Buntven. Daarbij ook Deurnenaar Jan Joosten die er altijd als de kippen bij is om op... 21 januari 2019 - 11:15
Vetlirre Medallie voor Albert Sleegers WALSBERG – Albert Sleegers heeft zaterdag 19 januari de Vetlirre Medallie van de gemeente Deurne gekregen. Hij kreeg de onderscheiding uit handen van prins Nico I van De Peelstrekels tijdens... 21 januari 2019 - 10:36
Defecte trein zorgt voor problemen DEURNE - Tussen Eindhoven en Deurne rijden er geen sprinters door een defecte trein. Dit duurt volgens de NS tot ongeveer 10.30 uur. Helmond-Deurne: er rijden geen treinen door een... 21 januari 2019 - 09:41
Snoertseplak gestopt, activiteiten gaan door LIESSEL – De stichting Snoertseplak is met ingang van het nieuwe jaar gestopt. Aan hun enthousiasme heeft het niet gelegen, ook niet aan de tijd en de energie die de... 17 januari 2019 - 11:04
‘Continu in transitie’ DEURNE - Burgemeester Hilko Mak en directeur Rudi van Hoof van Rabobank Peelland Zuid lieten afgelopen dinsdag in het Ondernemerscafé hun licht schijnen over 2019. Zowel de gemeente als de... 17 januari 2019 - 09:59
De Peel onder vuur: aflevering 2 De Tweede Wereldoorlog woedde in de periode 1940-1944 ook in de Peel. Nu, 75 jaar later, staan we stil bij onze bevrijding. Een jaar lang blikken we in deze rubriek... 16 januari 2019 - 12:31