Onderduikers bij Vergeer in Someren-Eind, staand links kapelaan Geboers, links en rechts de Joodse broers Groenewegen, de namen van de twee mannen in het midden zijn niet bekend. (Foto: collectie Marietje Kooistra-Kruijf)

Het Rattenhol

woensdag 19 juni 2019 - 14:18|

De Tweede Wereldoorlog woedde in de periode 1940-1944 ook in de Peel. Nu, 75 jaar later, staan we stil bij onze bevrijding. Een jaar lang blikken we in deze rubriek terug op de gebeurtenissen van toen. Van algemene verhalen tot persoonlijke herinneringen uit Asten, Someren, Deurne en omgeving. Vandaag aflevering 24: Het Rattenhol. 

Als de nazi’s West-Europa binnenvallen, hebben ze al ervaring opgedaan met annexaties. Ze kennen dus de logistieke impact van een dergelijke operatie. Ook weten ze wel, dat hun voorraden aan materieel en manschappen niet toereikend zijn om op zoveel fronten tegelijk de strijd aan te gaan. Ze vinden een simpele oplossing: ze laten gewoon buitenlandse werknemers voor hen werken. Die moeten het werk overnemen van de landgenoten die ze naar het front sturen, maar daarmee is hun honger naar arbeiders nog niet gestild. Hun oorlogsinspanningen eisen meer mankracht. Aanvankelijk behandelen ze hun buitenlandse werknemers nog tamelijk coulant – velen melden zich dan ook vrijwillig – maar zodra die aanpak onvoldoende effect sorteert, nemen ze andere, steeds dwingendere maatregelen. De Duitse oorlogsindustrie wordt een mannen verslindende aangelegenheid en ook de voedselproductie draait in 1943 grotendeels op buitenlanders.  

Vanaf april 1943 moeten gewezen militairen zich als krijgsgevangene melden en studenten moeten een loyaliteitsverklaring aan het Duitse gezag tekenen. Een weigering leggen de nazi’s sowieso uit als een keuze voor dwangarbeid. Desondanks weigeren velen, zij duiken onder. Onderduiken neemt in de zomer van 1943 een hoge vlucht. Bij Vergeer in Someren-Eind wordt dan het Rattenhol ingericht.  

In de jaren tachtig heeft Marietje Kooistra-Kruijf een belangrijk aandeel in de productie en publicatie van de ‘Geschiedenis van Someren in de Tweede Wereldoorlog’. Echter, het relevante uittreksel Onderduikersjournaal ‘De Vijfling’, over de dagelijkse beslommeringen in het Rattenhol, was toen nog niet in haar bezit. Het werk vormt een samenvatting van de periode 17 juni tot en met 12 oktober 1943. Dit artikel is op dat uittreksel gebaseerd.

Henk Vergeer opent op donderdag 17 juni 1943 met een intentieverklaring: ‘In de tijd dat Hitler aan het bewind was, moesten wij in de bloei van ’t leven ons schuilhouden voor ’t vervloekte naziras. En ons opgeven verdomden wij. ’t Was niet ons streven!’

Frits Greijmans, Willem en Frans Swinkels en Cor en Henk Vergeer vormen het oorspronkelijke vijftal in het Rattenhol. In hun met veel ambitie in een hooiberg ingerichte woning is het aardedonker. Twee pijpen zorgen voor de aanvoer van verse lucht. Hun moeders brengen hen in de ochtend van 18 juni verse pannenkoeken als ontbijt. Pas ’s avonds wagen de jongens zich voorzichtig weer buiten.

Tekst gaat verder onder de afbeelding


De boerderij van Henk Vergeer - Nieuwendijk 35, Someren-Eind. (Uit: Geschiedenis van Someren in de Tweede Wereldoorlog)

Op 19 juni maken ze van planken een tafel en ook nog een stellage om wat spulletjes op te zetten. Bij het licht van een zaklantaarn en kaarsen kunnen ze vanaf die dag in hun Rattenhol ook kaarten.

‘Ons aller Mientje’, ofwel Mien van Vliet brengt hen de volgende morgen hun ontbijt. Als zij daarna het erf aanharkt, volgen twee paar jongensogen glurend door de luchtpijpen al haar bewegingen.

De twee voor Arbeidseinsatz goedgekeurde jongens krijgen bericht, dat ze op 23 juni naar ‘Mofrica’ moeten. Als ze die avond met z’n allen bij Vergeer op stal eten, wordt daar aangeklopt. Ze huiveren, als ze zien dat het een landverrader is! Hij vraagt de weg, verder niets.

In de nacht van 22 juni plukken de jongelui tegen de ochtend nog wat kersen. Daarvoor kijken ze langdurig naar de overvliegende Engelse bommenwerpers. Enkele Duitse gevechtstoestellen vliegen om 1.30 uur de naderende Engelse eskaders tegemoet. Onmiddellijk komt het afweergeschut boven Eindhoven tot leven. Na een luchtgevecht boven Someren komt één toestel brandend op hen af. Als ze de bommen zien vallen, drukken ze zich alle vijf plat tegen de grond. Gelukkig raakt niemand gewond. Het toestel crasht bij Hoogenbergen, een tweede even later bij Maarheeze.

Vergeer, die zelf uit Hoenkoop afkomstig is, krijgt de volgende dag een gast uit Holland. De man vraagt of hij hier mag komen werken. De jongelui moeten zich dan wel een hele dag schuilhouden. Aan de Duitse grens kleurt een spervuur de hemel die avond weer rood. Bij Weert crasht een toestel.

Op 24 juni komen hun moeders een kijkje nemen in het Rattenhol. Die nacht zien de jongemannen acht vliegtuigen uit de lucht geschoten worden.

Tekst gaat verder onder de afbeelding


In deze hooiberg bij Vergeer is het Rattenhol gebouwd. (Uit: Geschiedenis van Someren in de Tweede Wereldoorlog)

Het bericht bereikt hen dat fabrieken die voor de nazi’s werken, gebombardeerd zullen worden. Dus doen fabrieksarbeiders er goed aan zich gedeisd te houden. Ook wordt Greijmans’ paard gevorderd. Het vliegen houdt hen die nacht tot half vier wakker. 

Frits en Frans moeten zich maandag de 26e bij het arbeidsbureau in Deurne melden. Hun moeders zullen de heren daar wel eens even aan het verstand gaan brengen, dat zelfs zij niet weten waar hun zonen uithangen. Vader Vergeer oordeelt echter, dat Henk maar beter weer aan het werk kan gaan. Hij komt zogenaamd terug van een paar dagen familiebezoek in Holland. De vier die achterblijven, binden die nacht tussen half vijf en half zes het op het veld achtergebleven koolzaad op. Daarvoor was eerder geen tijd.

De 28e probeert Frans Swinkels op verzoek van zijn vader om via zijn baas uitstel te krijgen. In zijn afwezigheid voelt de achterblijvende drieling zich tamelijk verweesd. Maar Frans komt terug, zijn poging mislukt. Opeens wil Willem dan naar huis. Zijn moeder schrikt als ze de vier jongens die nacht rond enen aan de deur ziet staan. Willem komt weer thuis wonen.

Hoewel zwaarbewolkt, lokken de Tommies de drie volhouders even later toch weer naar buiten. Er stort een toestel neer bij Ospel, terwijl de afweer aan de Duitse grens erg actief is.  

Op de avond van 1 juli eten de jongens bij Vergeer in huis en ook bidden ze daar samen. De volgende morgen loopt een paardenhandelaar met zijn twee kinderen over het erf. De jongens willen zich niet laten zien, ze blijven in hun hol. Eén van hen verzucht: “Je kunt nagaan, dat wij blij zijn als de dag weer voorbij is, want zó staat een dag gelijk met een week.” Als de handelaar weg is, krijgen ze elk een portie opgebakken kaas met aardappelen en een bordje karnemelkse pap na.  

In de nacht van 3 juli is er alweer volop afweervuur, deze keer aan de Belgische grens.

Op 12 juli werken een paar jongens na het middageten en het bidden van het rozenhoedje hun dagboek bij. Ze stoppen ermee als Hendrik Peters in hun hol elektriciteit komt aanleggen. Hij haalt de stroom door Greijmans’ wei. Pas als de schakelaar wordt omgezet, zien ze hun hol in volle glorie. Een hele voortuitgang! Ze menen te weten, dat een beetje stroom een mens goed doet en pakken de draad daarom maar eens stevig beet. De stroom giert door hun lijven, ze schrikken zich rot. Dit doen ze nooit meer, onder geen beding. 

Op 13 juli brengt Mien van Vliet een stel romans. Oom Jan en zijn dochter zijn die dag op bezoek en ook Kobus, die ze eerder ontmoet hebben, komt hier weer werken. Alle drie komen ze uit Holland.

Twee jongens, die die nacht door de overvliegende Tommies worden gewekt, zien dat Cor met een boek in de hand in slaap is gevallen. Het is druk in de lucht, al vliegen alle vliegtuigen deze keer wel erg hoog. Een toestel dat recht boven hen in brand wordt geschoten, zigzagt in razende vaart naar beneden en stort neer in de Peel. Daarbij ook enkele lichtkogels. Ook horen ze munitie ontploffen.  De nacht licht ervan op.  

Als René Greijmans de volgende morgen komt vertellen, dat hun paard dood is, kunnen ze dat maar amper geloven. Ze schrikken zich een ongeluk als ze het dier dood in de wei zien liggen. Vanaf een veilige positie bij de hooiberg zien ze even later hoe twee paarden het kadaver over hellende balken de wagen op trekken. De operatie duurt twee uur.  

De ‘Geschiedenis van Someren in de Tweede Wereldoorlog’ vermeldt dit feit ook. Het paard zou geëlektrocuteerd zijn door contact met de stroomdraad. Enkele dagen later stelen de jongens zo’n zeshonderd à zevenhonderd meter rode telefoonkabel van de Duitsers. Die hebben ze nodig voor de aanleg van een nieuwe, ondergrondse lichtleiding. De installatie kost hen een nat pak, meer niet.

Als oom Jan en zijn dochter op 16 juli weer terug zijn naar Holland, komt er een andere oom. Hij is in het gezelschap van Martien, een voormalige militair, die toestemming krijgt om hun hol te bekijken.

En een dag later brengen andere kennissen uit Holland het echtpaar Murk mee. Als ze ’s avonds om 22.00 uur met zijn allen op stal zitten te eten, komen twee buurjongens Respen Henk ophalen om in de buurt te gaan ‘tȏffelen’. Maar Henk blijft toch liever thuis.

’s Avonds laat brengen de onderduikers een kist met jonge poesjes naar Van Vliet.   

Tekst gaat verder onder de afbeelding


Ook illegaal werker Antoon Berkers uit Asten zal in oktober 1943 bij Vergeer onderduiken. (Uit: Geschiedenis van Someren in de Tweede Wereldoorlog)

Op 19 juli worden Greijmans en Swinkels gewaarschuwd voor op handen zijnde huiszoekingen. Ook René Greijmans blijft die nacht in het Rattenhol slapen. De volgende dag is hij weer vrij om te gaan en staan waar hij wil, hij komt hen hun nieuwe paard laten zien.

De mensen uit Holland, die ‘s avonds komen, mogen de onderduikers onder geen beding zien.

Op 21 juli worden achttien studenten bij een razzia bij Sluis 12 opgepakt en geboeid afgevoerd. Enkele Somerense jongens moeten ook mee, omdat zij weigeren de mensen die onderduikers huisvesten te verlinken.

Later die week wordt Vergeer alweer gewaarschuwd voor een mogelijke razzia.  

De 28e komt Jacob de Wit als vierde onderduiker in het Rattenhol. Eerder heeft hij zich twee weken op een zolder in Reeuwijk schuilgehouden.

Die nacht zetten ze de rogge op het veld op ‘tijlen’ en ook vullen ze de drinkbakken van de koeien.

De 30e wordt er weer flink gevlogen. Een dag later staat de Peel in brand. Op zondag 1 augustus na de hoogmis helpen Huib Vergeer en Martien van Vliet die brand bestrijden.

Begin augustus brengt Marinus van Leeuwen, een onderduiker bij Greijmans, een nacht door in het Rattenhol. Theo de Korte komt er dan als nieuwe onderduiker binnen.

De kapelaan komt op een avond de biecht horen en ook reikt hij de communie uit.

Op 7 augustus rijden de ‘moffen’ met drie grote vrachtwagens rond om onderduikers op te pakken. Als de jongens met de nodige levensmiddelen het veld in vluchten, zien ze één van die vrachtwagens over de Kerkendijk voorbijrijden. In Someren-Heide worden enkele mannen opgepakt en ook wordt het gebied tussen Sluis 11 en 12 afgezet en uitgekamd. Het duurt enkele dagen voordat de rust weerkeert.

Frits Greijmans is te ziek om nog langer in het hol te blijven, hij gaat naar huis.

In de nacht van 9 augustus halen ze ergens een partij peren en twintig pond tabak. De aangeregen tabak hangen ze te drogen in het kippenhok.  

Op 16 augustus waarschuwt Hannes Vergeer alweer voor een razzia. Hij zegt, dat de Grüne Polizei de komende drie dagen zowel in Asten als in Someren intensief zal controleren. De 20e zitten ze echter nog steeds in hun hol, de ‘moffen’ zijn dan in Someren nog heel nadrukkelijk aanwezig.

Op zondag 22 augustus komt vader Vergeer zeggen, dat er in Deurne een NSB-er doodgeschoten is.  

Een Belgisch stel komt de 24e achter het huis gereden. Terwijl ze wachten op Huib Vergeer lopen ze maar wat rond. Het is zaak om uit het zicht te blijven. Aanvankelijk lukt dat, maar opeens loopt de vrouw toch achter de hooiberg. Ze ziet hen. Henk probeert de zaak te redden door te zeggen: “Kom mannen, we gaan aardappelen rooien!” Hij gaat met Jacob naar het veld. Stiekem kruipen Cor, Frans en Frits het varkenshok in. Theo de Korte blijft achter met de Belgen … tot half drie, want dan komt Huib pas terug.  

Tekst gaat verder onder de afbeelding


Onderduikers bij Vergeer: vlnr zittend Leo Collard, Arie Huffels, Ko Hogenels, Frans Swinkels, staand Jacob de Wit, Frits Greijmans, Rinus van Leeuwen, Theo de Korte, Cor Vergeer. (Uit: Geschiedenis van Someren in de Tweede Wereldoorlog)

De 29e pleiten een paar heren uit Holland ervoor om voorzichtig te zijn met het sturen van brieven. De post naar Holland gaat voorlopig alleen via Vrij Nederland-abonnees. De heren nemen nog een kijkje in het hol en maken foto’s van het hele gezelschap, de familie Vergeer incluis.

Ook al is vader Greijmans voor hem naar het Arbeidsbureau geweest, Frits moet op 3 september toch naar de keuring in Helmond. Hij wordt afgekeurd, zijn Ausweisz zal hem toegestuurd worden.

Op 5 september na het eten – als Hendrik Peters met hun radio bezig is – komen Arie Huffels en Leo Collard foto’s maken. Leo heeft een brief voor Theo de Korte. Theo’s antwoord moet via Maarheeze naar Vrij Nederland.

Op 9 september ‘s morgens om half tien komt de kapelaan de communie brengen. Cor Vergeer, Theo de Korte, Jacob de Wit en Frans Swinkels verblijven dan in het Rattenhol.

Kapper Arie Huffels zal hen de haren knippen. Het Rattenhol zit vol vliegen, ze kunnen er met geen mogelijkheid slapen. Ze brengen de nachten op de stromijt door. De 21e slapen ze pas weer in hun oude vertrouwde Rattenhol.

Op 1 oktober komt er een nieuwe onderduiker. Onderduiker Griendman uit Bodegraven is de volgende avond van de partij, als de kapelaan de biecht hoort en de communie uitreikt.

Op 3 oktober na het eten komt de kapelaan weer, maar nu om te waarschuwen voor razzia’s die de komende drie dagen gehouden zullen worden. De kapelaan is nog maar net weg, als Karel van de Kerkhof met een soortgelijk bericht komt.

‘s Middags is de kapelaan er alweer, maar deze keer om opdracht aan de Heilige Maagd te doen.

Harrie Swinkels meldt op 6 oktober, dat er bij Sluis 12 weer twee autobussen klaarstaan. Eenzelfde bericht bereikt hen later nog een keer via Van Vliet.

Astenaar Antoon Berkers regelt alle distributiebescheiden voor de onderduikers bij Vergeer. Onaangekondigd komt hij op 8 oktober tegen vieren op bezoek. Even later arriveert ook Arends, een Eindhovense politiefunctionaris. In Asten zijn bij een razzia 27 mannen opgepakt, de grond is Antoon te heet onder de voeten geworden. Hij vraagt of hij zich een tijdje schuil mag houden.

De volgende dag komen Antoons vriendin en zijn zus al op bezoek, zij vinden het hol heel mooi.

Tekst gaat verder onder de afbeelding


Enkele onderduikers en hun helpers: vlnr zittend Maria Vergeer-Sluijs, Henk Vergeer, staand Jacob de Wit, Maria en Mien van Vliet, Frans Swinkels en Cor Vergeer. (Uit: Geschiedenis van Someren in de Tweede Wereldoorlog)

Het Onderduikersjournaal eindigt op 12 oktober. Het journaal sluit met dagelijkse dingen:   

“Cor werd weer geroepen door Henk om te melken. De rest bleef liggen. … Cor was druk bezig met aardappelen schillen. … Tegen half tien kwamen Antoon en Theo ook binnen gestapt, ze wasten zich en gingen koffiedrinken … daarna de stal aanvegen. Even voor twaalf kwamen René en Rinus nog even buurten, totdat Mientje kwam roepen om te eten … enz.”

Anders dan het uittreksel zal het onderduiken bij Vergeer nog lang doorgaan. Kapelaan Geboers, die Someren-Heide als standplaats heeft, draagt bij Vergeer nog vaak een mis op. Meestal op incourante tijden zoals in het holst van de nacht. De kapelaan is actief binnen de LO-afdeling Someren, hij helpt onder andere gestrande geallieerde piloten. Ook Vergeer raakt bij die opvang betrokken.

Maar ook Joodse onderduikers zoals de gebroeders Groenewegen en het echtpaar Italie vinden bij Vergeer een veilige schuilplek. De lotgevallen van de familie Italie werden in het bevrijdingsnummer van De Vonder in september 2014 door Sjeng Hoeben (†) en Marietje Kooistra-Kruijf beschreven.

Tags

Gerelateerde nieuwsberichten

Zware mishandeling in Bakel BAKEL - Een 37-jarige man uit Bakel is zondagavond zo zwaar mishandeld dat hij bewusteloos naar het ziekenhuis is gebracht. Een dronken 40-jarige man uit Heeze is opgepakt. De twee... 21 oktober 2019 - 13:37
Dorpsquiz Deurne Wittut in oktober 2020 DEURNE - De dorpsquiz Deurne Wittut lijkt een heuse tweejaarlijkse traditie te worden. De organisatie heeft zaterdag 3 oktober 2020 gekozen als datum voor een vierde editie van de quiz... 18 oktober 2019 - 10:02
16-jarige Alisha uit Deurne vermist DEURNE - Een zestienjarig meisje uit Deurne is al ruim drie weken vermist. Alisha vertrok op dinsdag 24 september naar school, maar kwam daar nooit aan. Dat maakte de politie... 18 oktober 2019 - 09:33
Techniek met een Ziel officieel erkend als museum NEERKANT – Het museum Techniek met een Ziel in Neerkant heeft vorige week officieel de status van erkend museum gekregen. Het museum kan zich nu meer op de toekomst gaan... 17 oktober 2019 - 11:36
Deurne heeft financiën op orde DEURNE- De gemeente presenteerde deze week de begroting voor 2020. Uit de cijfers blijkt dat Deurne het op financieel gebied, zeker in vergelijking met enkele andere gemeenten in de Peelregio,... 11 oktober 2019 - 14:48
Doornroosje doet het anders bij theatergroep Wizzel ZEILBERG - In het traditionele sprookje van Doornroosje is snel duidelijk waarom de wonderschone prinses in een diepe slaap geraakt: ze prikt zich aan een spinnewiel. Maar wat weten we... 11 oktober 2019 - 09:53