Poolse Engelandvaarder aan de Lage Kerk

vrijdag 23 augustus 2019 - 12:19|Peter van Kinderen
Een foto van Tolo gemaakt rond 1989.

De Tweede Wereldoorlog woedde in de periode 1940-1944 ook in de Peel. Nu, 75 jaar later, staan we stil bij onze bevrijding. Een jaar lang blikken we in deze rubriek terug op de gebeurtenissen van toen. Van algemene verhalen tot persoonlijke herinneringen uit Asten, Someren, Deurne en omgeving. Vandaag aflevering 33: Een Poolse Engelandvaarder aan de Lage Kerk.

Tijdens de oorlog huisvest Deurne een Poolse militair en voormalig Olympiër, die tegenover bierbrouwerij Swinkels ‘De Zon’ aan de Lage Kerk woont. Witold ‘Tolo’ Makowski raakt bij het lokale verzet betrokken en biedt onderdak aan diverse onderduikers. Sowieso is zijn oorlogstijd behoorlijk avontuurrijk. Nu, 75 jaar later, denkt de Poolse televisie over een mogelijke documentaire ter ere van hun landgenoot.

Witold Saryusz ‘Tolo’ Makowski wordt in 1912 in Sint-Petersburg (Rusland) geboren. Tolo wil beroepsmilitair worden maar zijn vader verbiedt dat ten strengste. In 1932 volgt hij zijn dienstplichtige militaire officiersopleiding bij de cavalerie, waarna hij wordt ingedeeld bij het 22e Regiment der Ulanen in Brody (nu Oekraïne). Tijdens zijn dienstplicht raakt hij goed bevriend met een oudere officier, de latere generaal Wladyslaw Anders, een goede ruiter en met de taak belast om een groep jonge officieren klaar te stomen voor deelname aan de Olympische Spelen van 1936 in Berlijn. Ook Tolo wordt geselecteerd en neemt deel als (reserve-)springruiter voor Polen. In 1938 - na afronding van zijn studie economie - verlaat Tolo de militaire dienst en gaat hij voor het Poolse Ministerie van Buitenlandse Zaken aan het werk als diplomaat in Leipzig.

Op 1 september 1939 valt Duitsland Polen binnen, weldra gevolgd door Rusland op 17 september. Het Poolse leger houdt ongeveer vijf weken stand, maar valt dan uiteen en zwermt uit over Europa. Tolo meldt zich in Frankrijk bij de in oprichting zijnde Cavalerie Motorisé van kolonel Maczek. Als verbindingsofficier bij de Poolse Inlichtingendienst krijgt hij opdracht in Den Haag Britse en Amerikaanse diplomaten in te lichten. Hij krijgt de status van viceconsul te Amsterdam.

Tijdens de zeven uur durende treinreis van Parijs naar Den Haag maakt hij kennis met een aardige dame, mevrouw Van der Straaten. Zij stelt voor hem via haar broer in het Haagse leven te introduceren. Zo ontmoet hij onder meer mevrouw Van den Bosch-de Jongh, een tante van Frits Philips, en de dochter des huizes, de jonge weduwe Mary-Ann Ellen van der Straaten.

Als Nederland op 10 mei 1940 met Duitsland in oorlog raakt, vlucht Tolo niet naar Engeland zoals andere diplomaten. Hij blijft in Nederland en meldt zich bij majoor Colbert van de Amerikaanse ambassade in Den Haag. Die neemt hem in bescherming, mochten de Duitsers voor problemen zorgen.

Op 9 september 1940 ontvangt Tolo bericht dat hij Den Haag binnen 48 uur moet verlaten en verplicht 15 kilometer van de kust moet gaan wonen. Hij verhuist naar Amsterdam, waar hij in contact komt met de Nederlandse advocaat Boelen. Die blijkt getrouwd met een Poolse die voorzitter is van het comité Polen – Nederland. Van deze organisatie krijgt Tolo wekelijks een klein bedrag voor zijn levensonderhoud. Via mevrouw Wanda Boelen komt Tolo in contact met de verzetsorganisatie Vrij Nederland. Daar zijn mensen die hem inlichten over de voorbereidingen van de Duitsers op een invasie van Engeland. Deze inlichtingen worden vervolgens in Den Haag verzameld, met het doel ze naar Engeland door te sturen. Ook Tolo wil daarnaartoe om vervolgens naar Schotland door te reizen. Daar kan hij zich dan bij de Poolse troepen aansluiten.

Tekst gaat verder onder de afbeelding


Tolo bereidt zich voor op de Olympische Spelen van 1936 in Berlijn.

Opblaasbare kajak
Begin februari 1941 wordt het ene na het andere lid van Vrij Nederland gearresteerd. Tolo vlucht naar Deurne en duikt onder bij baron Theodore de Smeth op het Groot Kasteel, en iets later bij dokter Wiegersma. In de nacht van 18 op 19 april onderneemt Tolo, samen met medelid van Vrij Nederland Pim van Doorn, een vluchtpoging per opblaasbare kajak vanuit Katwijk. Later in de nacht steekt er een verschrikkelijke storm op. Als door een wonder ontkomen ze aan verdrinking en worden ze de volgende ochtend door de Katwijkse logger KW32 ‘Sakina’ gered. Die brengt hen naar de haven van IJmuiden. Net aangemeerd glippen ze langs de Duitse wachtposten en stappen ze op de trein naar Haarlem. Maar de schipper en stuurman van de logger worden door de Duitsers gearresteerd. Tolo duikt weer onder bij baron De Smeth in Deurne.

Van advocaat Boelen uit Amsterdam hoort Tolo dat het proces tegen 25 leden van Vrij Nederland is begonnen, en dat er acht personen ter dood veroordeeld zijn. De anderen krijgen een jarenlange gevangenisstraf. Omdat Boelen een aantal van die leden verdedigt, weet hij Tolo te vertellen dat zijn naam door de gevangengenomen personen niet is genoemd.

Tolo kan het niet laten en onderneemt op 30 november 1941 zijn tweede vluchtpoging naar Engeland, nu via België, Frankrijk en Spanje. Hij bereikt Lyon in het onbezette deel van Frankrijk, maar wordt in de trein door de Fransen gearresteerd en in fort Chapoly gevangengezet, samen met enkele Polen, Nederlanders en Belgen. In de kerstnacht van 24 december lukt het hem om met vijf Nederlandse studenten uit deze gevangenis te ontsnappen. Vanwege geldgebrek en zijn Poolse nationaliteit kiest hij ervoor niet met hen naar Spanje te reizen. Hij keert terug naar Nederland en vindt op 29 december 1941 in Den Haag onderdak bij de heer Van der Straaten, zijn latere schoonvader.

In de nacht van 8 april 1942 wordt Tolo in Amsterdam door twee Gestapo-agenten gearresteerd en vastgezet in de gevangenis van Scheveningen. Tijdens zijn – weinig zachtzinnige – verhoren verneemt Tolo dat de Nederlander Piet van Blokland zijn vluchtpoging naar Frankrijk heeft verraden. Na enkele maanden Oranjehotel wordt Tolo op 14 augustus op transport gesteld naar Duitsland. Op weg hiernaartoe verblijft hij enige tijd in Kamp Amersfoort. Daar wordt hij bij toeval herkend door een Duitse officier, die net als Tolo deelnemer was aan de Olympische Spelen van 1936. Deze komt een dag later bij hem – ‘Tolo, was machst du hier?’ - en laat hem vrij, met daarbij de waarschuwing ‘niet meer in de buurt van de Noordzee te komen’.

Den Haag wordt te gevaarlijk en via Boelen belandt Tolo eind augustus weer in Deurne. Hij logeert eerst bij baron De Smeth en daarna bij Wiegersma. Tolo werkt drie maanden bij een boer om zijn conditie op peil te brengen. Ook legt hij in deze periode contact met de Deurnese ondergrondse.

Ook Mary-Ann dient Den Haag te verlaten. Haar relatie met Tolo is ondertussen dusdanig gegroeid dat ze besluiten te trouwen en zich in Deurne te vestigen. Via dokter Wiegersma komen ze met bierbrouwer Swinkels in contact. Van hem huurt Mary-Ann op 23 december 1942 de leegstaande boerderij aan de Lage Kerk 34A, tegenover bierbrouwerij De Zon. Dezelfde dag trouwen ze in het gemeentehuis van Deurne.  

Wiegersma’s knechten maken het pand schoon en plaatsen er meubels. Tolo en Mary-Ann brengen zelf ook nogal wat spullen mee, waaronder veel losse balen wol. Dit intrigeert de lokale bevolking bijzonder: was zij een kunstenares of was het wol bedoeld om smyrna tapijt te maken? Men heeft het erover in het dorp!

Tolo wordt actief in de organisatie die onderduikers en hier neergestorte geallieerden helpt. Hij heeft contact met lokale verzetsmensen onder wie Frans Jacobs, Frits Thiange, Jaap en Pieter Wiegersma en tandarts Berkvens.

Ook komen er diverse onderduikers op bezoek. Zij proberen de door de Duitsers uitgeroepen Arbeitseinsatz te ontlopen. Ook de broer van Mary-Ann, Harald van der Straaten, verblijft er regelmatig. In 2005 schrijft hij daarover het volgende:

“… Als ik bij Mary en Tolo logeerde sliep ik in de alkoof, een klein slaapvertrek zonder licht, dat met een gordijn van de aangrenzende zitkamer was afgescheiden. Daar kwamen dan laat in de avond bezoekers die onder het licht van een paar kaarsen fluisterend bijeenbleven tot diep in de nacht. Een van die gasten was een dertigjarige schilder/pottenbakker, Frederik Thiange, die tot zijn nek in het verzet zat en kort daarop naar Neuengamme werd afgevoerd. Hij heeft de oorlog niet overleefd.”

In bovenstaande tekst verwisselt Harald paardendresseur Frits Thiange met beeldend kunstenaar Frans Jacobs. Verder schrijft hij nog:

“Via Dr. Wiegersma, die alle onderduikadressen in de wijde omtrek kende, kwam ik te werken op een onderduikadres bij een godsdienst gekke boer aan de rand van Bakel. Deze zat de hele dag aan de keukentafel hardop te bidden en luidkeels de bijbel te lezen. Ik leerde er het werk van boerenknecht: omgaan met een riek, schoven binden, en aardappelen poten. Het eten was altijd geweldig; grote bruine boterhammen met lauwe koeienmelk. De Peel zat stikvol met onderduikers, Engelse en Amerikaanse piloten, soms met pikzwarte huidskleur en altijd in uniform. Dat was levensgevaarlijk. Dat dit nooit is misgelopen, is een godswonder.”

Tekst gaat verder onder de afbeelding


Mary-Ann, Tolo en Alain achter hun huis in Deurne.

Dekmantel
Op 5 oktober 1943 treedt Tolo in dienst bij Pope (Philips) in Venlo. Onder deze dekmantel blijft hij zijn ondergrondse activiteiten voortzetten. Zo maakt jachtvlieger Erazm Nardzinski op 29 februari 1944 een noodlanding bij Son. Om weer op krachten te komen verblijft hij een paar maanden bij Tolo en bij boeren in de omgeving. Tolo vervaardigt de nodige papieren voor Nardzinski, die begin juli via België naar Frankrijk vertrekt.

Op 24 september 1944 doet Mary-Ann’s broer Harald opnieuw verslag vanaf de Lage Kerk:

“Op deze prachtige zondagochtend word ik, die op de begane grond in het alkoof slaapt, omstreeks 8 uur door zwaar gebonk op de deur gewekt door een Duitse parachutist in fronttenue met handgranaten aan zijn koppel met een mitrailleur in de hand. Deze gebied alle aanwezigen per direct het huis te verlaten omdat dit in de frontlijn ligt en de Engelsen eraan komen. Ze moeten alle spullen achterlaten en gaan bij bierbrouwer Swinkels aan de overkant in de koude bierkelders schuilen. In dikke jassen gehuld wachten ze in spanning de komende gebeurtenissen af: Tolo, Mary en de kleine Alain met hun zwager Harald tezamen met diverse buurtgenoten. Het wordt een nerveuze dag, afwachtend wat er gaat gebeuren terwijl Mary Makowski op haar laatste been loopt en elk ogenblik kan bevallen.”

In de kelders staat een tiental provisorische bedden opgesteld, waar ook buren zoals de families Engelen en Van Otterdijk tijdens de bevrijdingsdagen schuilen. De 22-jarige Harald heeft zich strategisch opgesteld en kan door een spleet bij een raam het buitengebeuren goed overzien.

“Ons huis stond er nog evenals de schaapshokken. Dan hoorden we een dreigend geratel dat op de komst van tanks duidde, en waarachtig, vanaf de Liesselse weg achter een bosje verhief zich plotseling een machtig stalen monster, een Sherman tank met een lange loop die heel langzaam van rechts naar links haar mikpunt zocht. Twee Engelse tanks rijden dwars door de heg en naderen over het weiland, ze draaien vlak voor de Derpsestraat en met twee gerichte granaten schieten ze de boerderij in brand. Het was of de hel losbarstte. Ons huis sprong in de lucht en stond in een oogwenk in lichte laaie. De dieren verbrandden levend. De hele buurt was in de kelder van Swinkels verzameld en buiten nam het geluid van mitrailleurvuur en ontploffing van bommen toe. De omgeving wordt een heftig strijdtoneel dat het leven kost van een Engelse soldaat. De Duitsers trokken terug en begonnen Deurne met mortiergranaten te bestoken.”

Mogelijk vermoeden de Engelsen dat er nog Duitse soldaten in de boerderij zitten. Deze brandt inclusief bijgebouwen tot de grond toe af, mede door het vele stro en de houtvoorraden die er opgeslagen liggen. Ook alle persoonlijke goederen gaan verloren.

De Makowski’s krijgen tijdelijk onderdak bij dokter Verhagen in de Stationsstraat. Burgemeester Lambooy van Deurne verklaart op 28 september dat Makowski aan de Lage Kerk 34A woonachtig was en dat het pand met inhoud op 24 september volledig is afgebrand.

Daarna volgen de gebeurtenissen elkaar snel op, want op 29 september mogen de Makowski’s, met de hoogzwangere Mary-Ann, met een militair transport meerijden naar Brussel. Tolo meldt zich daar direct bij het consulaat van Polen en de Poolse Militaire Missie. Op 8 oktober bevalt Mary-Ann van een zoon, Jerzy.

Op 3 december 1944 arriveert Tolo in Lille, Frankrijk. Daar meldt hij zich bij luitenant-kolonel Kotarby van de Pools Militaire Missie. Hij verblijft in verzamelkamp nummer drie, in de functie van opzichter van de compagnie. Even later vertrekt hij naar Engeland en meldt zich vervolgens bij de First Polish Division in Schotland. In april 1945 wordt hij bevorderd tot ritmeester en verbindingsofficier bij het 30e Corps, onderdeel van de 21e Army Group te Hameln in Duitsland. Dit werk blijft hij tot 1947 doen, waarna hij wordt gedemobiliseerd en naar Den Haag terugkeert. Hij besluit in Nederland te blijven en gaat aan de slag als vertegenwoordiger van British Iron & Steel Corp, het bedrijf waar zijn schoolvader werkt.

Op 12 mei 1947 dient Tolo een schadeformulier in voor de verbrande goederen aan de Lage Kerk.

Mede dankzij zijn inspanningen voor de goede zaak en de vele goede referenties over zijn oorlogsperiode, ontvangt Tolo in 1950 het Nederlanderschap. Witold ‘Tolo’ Makowski overlijdt in 1995 op 83-jarige leeftijd in Den Haag.  

Tekst gaat verder onder de afbeelding


Tolo tijdens zijn periode in Hameln, Duitsland.

Documentaire?
De rol van Polen bleef na de oorlog lange tijd onderbelicht. Waar de Amerikanen, Engelsen en Schotten terecht volop werden bewierookt, was er minder aandacht voor de ‘Russische kant’ van onze bevrijding. In het kader van eerherstel koppelt de Poolse ambassade in Nederland daarom individuele initiatieven aan de vaderlandse media. Zo wordt momenteel gekeken naar een documentaire over Tolo, waarvoor Poolse televisiemakers ook naar Deurne willen komen. Verder spreekt Tolo’s zoon Jerzy mogelijk tijdens de herdenkingsactiviteiten in Deurne op 24 september aanstaande.

Gerelateerde nieuwsberichten

Man opgepakt voor mishandeling Milheeze MILHEEZE - De politie heeft een 34-jarige Helmonder opgepakt die op 24 augustus een andere man in het gezicht zou hebben geschopt. De verdachte zit vast voor verder onderzoek. De... 16 september 2019 - 15:16
In beeld: World Trade Center in het gemeentehuis DEURNE - De maquette van het World Trade Center van Daan van der Steijn was woensdagavond te zien in het gemeentehuis van Deurne. Tussen 20.00 uur en 21.00 uur kwamen... 13 september 2019 - 15:15
Deurnese celbioloog in race voor prijs DEURNE - Rik van der Kant (35) uit Deurne is een van de drie genomineerden voor een Young Outstanding Researcher Award. De celbioloog dingt mee naar een prijs ter waarde... 13 september 2019 - 14:15
De bevrijding van Someren en Asten De Tweede Wereldoorlog woedde in de periode 1940-1944 ook in de Peel. Nu, 75 jaar later, staan we stil bij onze bevrijding. Een jaar lang blikken we in deze rubriek... 13 september 2019 - 13:16
Verlicht WTC te zien in gemeentehuis DEURNE - De maquette van het World Trade Center van Daan van der Steijn is woensdagavond van 20.00 uur tot 21.00 uur te zien in het gemeentehuis van Deurne. Het... 11 september 2019 - 15:07
Uitslaande zolderbrand in Deurne DEURNE - De brandweer is in de nacht van dinsdag op woensdag uitgerukt voor een zolderbrand aan de Schubertstraat in Deurne. De brand ontstond rond middernacht. Al snel sloegen de... 11 september 2019 - 08:09